Een ontmoeting met Hans van Mierlo op 18 oktober 2008
Onverdraagzaamheid blijft een actueel kenmerk van onze samenleving
De verzuiling in de jaren '60 van de vorige eeuw was een vorm van georganiseeerde onverdraagzaamheid waarbinnen een sterke sociale controle en een zekere elite kenbaar waren. Hans van Mierlo was op dat moment bezig met de eerste opiniepagina ooit, in het Algemeen Handelsblad. Onverdraagzaamheid is in de huidige maatschappij - ondanks de ontzuiling - niet verdwenen.
De noodzakelijkheid van zichtbaarheid van de macht
Een aantal maatschappelijke ontwikkelingen, zichtbaar in een grote diversiteit van stromingen en doorsnedes ("van kunst tot filosofie"), zorgden in de jaren '60 voor verandering. Zo veroorzaakte de komst van televisie 'massa-informatie'. En veroorzaakte hogere lonen 'massa-consumptie'. De democratisering van informatie en consumptie was daarmee een feit. Deze democratisering veroorzaakte een gezagscrisis: van onderop ontstond weerstand tegen het gezag. Een nieuw soort democratie was gevraagd. Het ging om een directere vorm van democratie, die "kiezer en gekozene" voor elkaar zichtbaar zou maken. Deze zichtbaarheid is ook vandaag de dag een belanghebbend onderwerp. De macht en de controle op de macht zijn geregeld via onze staatsinrichting. Deze stamt uit 1922. Het gegeven dat macht tendenseert naar eigen misbruik is weliswaar ouder (1750), maar de Trias Politica heeft in Europa nooit de kans gehad met een schoon schip te beginnen. Deze diende namelijk ingepast te worden in bestaande structuren, wat als belangrijk nadeel met zich meebrengt dat diegene die het goed doen in de bestaande structuren alleen akkoord zullen gaan met de aanpassingen als zij er wel bij varen.
Doelmatigheid als resultante van pragmatiek boven idealisme
Pragmatiek is in sommige gevallen te verkiezen boven idealisme, en daarvoor introduceert Van Mierlo de term doelmatigheid. Zo is een revolutie tegen het koningshuis principieel te verantwoorden (erfopvolging is niet democratisch) maar niet doelmatig. De macht van het koningshuis is namelijk in belangrijke mate zichtbaar, waardoor misbruik minder eenvoudig is. De zwakke macht bij het formele staatshoofd draagt bijvoorbeeld minimaal bij aan machtsvorming bij de totstandkoming van een kabinet.
Het vervreemdend effect van behoudende verwervers en verwervende behouders
Machtsvorming en machtsuitvoering lopen in de huidige situatie door elkaar heen. De regeringsfractie streeft naar machtsbehoud, terwijl oppositie streeft naar machtsverwerving. De controle op de macht door de oppositie wordt verhinderd door het streven naar machtverwerving van diezelfde oppositie. In het Nederlandse politieke landschap is de coalitie - en dus het compromis - namelijk een noodzakelijkheid. Hierdoor wordt het lastiger als kiezer inzicht te krijgen in het onderscheidend vermogen van de verschillende partijen. Het verklaart tevens het vervreemdend effect van campagne versus coalitie: van een focus op de verschillen (campagne) naar een focus op het compromis (coalitie).
Vrijheden binnen de erkenning van de verantwoordelijkheden naar de ander
Democratie gaat er volgens Van Mierlo van uit dat burgers op de hoogte zijn van dilemma's binnen de democratie, maar burgers zijn dat vaak niet. Dat maakt democratie "het beste van de slechtsten". Het gaat Van Mierlo bij machtsverwerving om het creëren zo groot mogelijke individuele vrijheden, binnen de erkenning van de verantwoordelijkheden naar de ander. In de huidige maatschappelijke stroming lijkt een tendens zichtbaar van individualisme naar collectivisme. Maar als het systeem vastloopt doordat mensen elkaar de bal toespelen, dan moet het systeem veranderd worden.
Sociaal-democratie en liberalisme putten uit dezelfde bron
De klassieke sociaal-democratie en het klassiek liberalisme vertellen beide een halve waarheid, en volgens Van Mierlo worden beide halve waarheden individueel opgehemeld tot de hele waarheid. Het is de rol van religie in machtsverwerving, die de vereniging van deze twee halve waarheden belemmert. Democratie wordt vaak gezien als een vanzelfsprekendheid, maar democratie is geen natuurlijk principe (zoals leiderschap wel kan worden gezien). Een Ministerie van Democratie zou daarom niet misstaan.
Memorabele momenten
Vol verontwaardiging stelde van Mierlo midden in zijn betoog dat "kiezers Europa niet SEXY vonden" en op een vraag van iemand met weerstand tegen één van zijn standpunten stelde hij de prachtige wedervraag "waar heb nu PRECIES moeite mee".
