Een ontmoeting met Laurens Jan Brinkhorst op 25 oktober 2008
Als een tijger in een vissenkom
Laurens Jan Brinkhorst ervaart Nederland "door buitenlandse ogen gezien" als heel saai en zelfgenoegzaam. We geven elkaar weinig ruimte maar nemen elkaar wel voortdurend de maat. Aan het beeld van een naar binnen gekeerd Nederland refereert Brinkhorst met de onnavolgbare term "als een tijger in een vissenkom". Daarbij is het opvallend te constateren dat deze interngerichtheid vandaag de dag in de houding naar Europa onveranderd lijkt. Europa wordt veelal gezien als een bedreiging en niet als een kans. Nederland blijkt haar commerciële handelaarsmentaliteit ook in de internationale politiek nooit ondergeschikt te willen maken aan haar idealen. Zo bleef Nederland aan het begin van de vorige eeuw lange tijd neutraal en hield zij zich afzijdig van enige machtverwerving op internationaal niveau. Deze afzijdigheid van macht leidde in combinatie met het calvinisme volgens Brinkhorst tot een veronderstelde morele superioriteit.
Een Europese democratie gebaseerd op vertrouwen, maar hoe?
De toekomstige rol van Nederland in een groot Europa en in een geglobaliseerde wereld is echter ongedefinieerd. Het belang van een stevig Europees politiek fundament, met de daarmee gepaard gaande bureaucratische activiteiten, wordt niet gezien. De kennis van Europa is in de nationale politiek volgens Brinkhorst bedroevend. Hij is een groot voorstander van een democratie gebaseerd op vertrouwen, in plaats van een democratie gebaseerd op wantrouwen. Ook op Europees niveau. Maar hoe daar te komen? Het antwoord van Brinkhorst blijft in grote lijnen en gaat over moed, overtuiging en kennisverwerving.
De bonsai-boom die te weinig water krijgt om te leven en te veel om te sterven
De relatief grote macht van de Tweede Kamer ten opzichte van het Europees Parlement staat een doorbraak in de weg. "Je kunt pas dingen veranderen als je je bewust bent van de werkelijkheid" zegt Brinkhorst meerdere malen. We zijn een land zonder gezagsbesef, we zijn continu aan het onderhandelen. Wat wel bij zou kunnen dragen, is het verleden laten rusten en de scheiding tussen kerk en staat te blijven handhaven. Zonder doorbraak blijft Europa "een bonsai-boom die te weinig water krijgt om te leven en te veel om te sterven".
Kwaliteit moet mogen en intellectuele competitie is the name of the game
Brinkhorst is meer radicalist dan pragmatist. "Kwaliteit moet in Nederland onder de deken blijven" terwijl ook geldt "elite is goed". Zolang als deze elite zich kenmerkt door vrije toetreding, ook voor buitenstaanders. Nederland heeft behoefte aan innovatie, en innovatie krijg je als je intellectuele competitie bevordert. Politieke partijen moeten meer samenwerken met andere partijen, in de toekomst gaat het niet langer om emancipatie en naar binnen gekeerde en op uitvallers gerichte partijen hebben geen toekomst. Daar waar partijen haaks op elkaar staan op de vlakken economisch (sociaal-democratisch versus liberaal) en ethisch (vrijzinnig versus religieus dogmatisch) is behoefte aan een progressieve partij.
De achilleshiel van progressieve partijen
De stabiliteit van de machtsuitvoerende partij is een voorname onzekerheid, het "omgaan met de macht" gaat om bezinnings- en verantwoordingsethiek. Bezinning is de taak van de getuigenispartij, verantwoording de taak van de machtspartij. Dit blijkt vooral voor progressieve partijen een achilleshiel: progressieve partijen hebben vaak een grote aantrekkingskracht op machtsvreemde idealisten, terwijl macht nodig is om idealen te verwezenlijken. De uitweg is er een van onafhankelijkheid. Een progressieve partij heeft onafhankelijke vertegenwoordigers nodig, met een stevig fundament in een academisch gewortelde professie. Dit zorgt er namelijk voor dat partijvertegenwoordigers een alternatief hebben waarop zij kunnen terugvallen. Je zou er een kritiek op beroepspolitici in kunnen lezen.
Politieke versus academische redenaties
Op de vraag of Brinkhorst nu voornamelijk politicus of academicus is, antwoordt hij het volgende: "Als je mij vraagt wat ik uiteindelijk geworden ben, dan weet ik het niet." Hierin blijkt een twijfel, en twijfel is een belangrijke element in wetenschappelijke vooruitgang, terwijl de historische waardering voor twijfelende politici bijzonder laag kan worden ingeschat. Samenwerking tussen politiek en wetenschap, evenals tussen politiek en ondernemerschap is bijzonder wenselijk. Het lijkt in Nederland niet mogelijk door het bedrijfsleven gefinancierde denktanks te realiseren, maar we zijn dan ook "een land van sjacheraars en dominees". Brinkhorst ziet hierin een legitimering van een roep om meer diversiteit in Nederland. "Wij zijn een land dat nieuwe Nederlanders nodig heeft".
